چرا خاک ایران در حال فقیرتر شدن است؟

– – -: در حالی که کشور سالانه میلیاردها تن از خاک خود را از دست می دهد و قانون حفاظت از خاک سرانجام پس از سال ها انتظار وارد فاز اجرایی شده است، هنوز این سوال جدی وجود دارد که وضعیت واقعی خاک ایران چگونه است و چه باید کرد؟ به مناسبت روز جهانی خاک با هادی معماریان، دکترای مهندسی حفاظت خاک و دانشیار دانشگاه بیرجند مهم ترین چالش های خاک کشور، رابطه قانون و واقعیت صحرایی، امکان احیای خاک تخریب شده و نقش مردم و دولت در حفاظت از این سرمایه خاموش اما حیاتی را با یک کارشناس گفت وگو کردیم.

روز جهانی خاک چه پیامی برای مردم عادی دارد و چرا باید برای ما مهم باشد؟

روز جهانی خاک یادآور این واقعیت است که خاک منبعی متناهی و غیرقابل جایگزین است و پایه حیات روی زمین است. پیام اصلی روز برای مردم این است که می توانید با رفتارهای ساده ای مانند جلوگیری از تخریب گیاهان، استفاده صحیح از آب و پرهیز از زباله و آلاینده ها از خاک محافظت کنید. اهمیت خاک در این است که کیفیت غذا، آب، هوا و حتی پایداری خانه ها، جاده ها و زیرساخت ها به سلامت خاک بستگی دارد.

مهمترین مشکلات امروز ایران چیست؟

ایران با یک سری بحران های همزمان مواجه است. فرسایش شدید ناشی از آب و باد که یکی از بالاترین نرخ ها در جهان است، یکی از جدی ترین چالش ها است. شوری و شور شدن خاک، آلودگی خاک به فلزات سنگین، فاضلاب و پسماندهای صنعتی، کاهش مواد آلی و کاهش شدید حاصلخیزی، از بین رفتن پوشش گیاهی و چرای بیش از حد دام ها و همچنین تخریب ساختار خاک در اثر شخم عمیق و تغییر نامناسب کاربری اراضی از دیگر مشکلات اساسی خاک در کشور است.

چه رابطه ای بین کیفیت خاک، ایمنی غذا و بهداشت مواد غذایی وجود دارد؟

رابطه بین کیفیت خاک و امنیت غذایی مستقیم و حیاتی است. به عبارت ساده، “خاک سالم غذای سالم تولید می کند.” خاک با مواد آلی کافی، ساختار پایدار، فعالیت میکروارگانیسم‌ها و مواد مغذی مناسب، محصولات مغذی‌تر، سالم‌تر و ایمن‌تری تولید می‌کند. از سوی دیگر، خاک تخریب شده منجر به کاهش بهره وری محصول، کمبود ریزمغذی ها در مواد غذایی، ورود آلاینده ها به زنجیره غذایی و در نهایت تهدید مستقیم امنیت غذایی کشور می شود.

چرا صدها سال طول می کشد تا چند سانتی متر خاک تشکیل شود و اهمیت این موضوع چیست؟

خاک حاصل فرآیند بسیار کندی است که در اثر فرسایش سنگ ها، فعالیت های بیولوژیکی و تجمع مواد آلی به وجود می آید. بسته به شرایط آب و هوایی، برای تشکیل تنها یک سانتی متر خاک بین 100 تا 400 سال طول می کشد. اهمیت این موضوع در این است که اگر این سرمایه طبیعی در اثر شخم نادرست، چرای بی رویه یا ساخت و ساز از بین برود، چیزی غیرقابل جایگزین در طول عمر ما و حتی در چند نسل آینده از دست خواهد رفت. خیلی ساده، خاک مانند آبی نیست که بتوان دوباره به سرعت تولید کرد. در صورت از دست دادن، عملاً غیرممکن است که بازیابی شود.

فرسایش خاک در ایران چقدر جدی است و چه پیامدهایی برای آب، کشاورزی و زندگی روزمره مردم دارد؟

وضعیت فرسایش خاک در ایران بحرانی است. سالانه حدود 2 تا 2.5 میلیارد تن خاک در کشور تلف می شود. این موضوع پیامدهای گسترده ای دارد. از کاهش شدید باروری و کاهش تولیدات کشاورزی تا رسوب گذاری سدها و کاهش ظرفیت ذخیره آب. فرسایش همچنین باعث افزایش سیل، کاهش نفوذ آب به خاک، افزایش تراکم گرد و غبار و بیابان زایی و در نهایت آسیب مستقیم به زیرساخت ها و سکونتگاه های روستایی می شود.

مردم چقدر اهمیت خاک را می دانند؟

سطح آگاهی عمومی نسبت به خاک در ایران پایین است. بسیاری از مردم بر این باورند که خاک یک منبع بی‌ارزش، فراوان و قابل جایگزینی است، در حالی که در واقع چند سانتی‌متر خاک طول می‌کشد تا قرن‌ها شکل بگیرد. اهمیت خاک در امنیت غذایی، کیفیت آب و پایداری محیط زندگی هنوز به درستی درک نشده و نهادینه نشده است.

افراد ساکن در شهرها چه کارهای ساده ای برای محافظت از خاک می توانند انجام دهند؟

حتی در شهرها نیز نقش مردم در حفاظت از خاک بسیار مهم است. شهروندان می توانند با جلوگیری از فشردگی خاک با عبور نکردن از فضاهای سبز، کاهش تولید زباله و نخاله های ساختمانی و پرهیز از رهاسازی آنها در طبیعت، جداسازی زباله ها، کاهش مصرف پاک کننده ها و سموم خانگی، حمایت از فضای سبز شهری، خرید محصولات کشاورزی پایدار و آموزش اهمیت خاک به کودکان، در حفاظت از این منبع حیاتی مشارکت فعال داشته باشند.

آیا برای بهبود وضعیت خاک در بخش کشاورزی اقدامی انجام شده است و آیا این طرح ها از حد آزمایشی فراتر رفته است؟

در ایران اقداماتی برای اصلاح خاک و کاهش فرسایش خاک انجام شده است. سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و وزارت جهاد کشاورزی طرح هایی مانند آبخیزداری جامع و ترسیب کربن را اجرا کردند. همچنین با نهادهای بین المللی مانند سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در زمینه احیای اراضی و مراتع تخریب شده و بهبود روش های آبیاری و شخم زدن همکاری می شود. اما با توجه به گستردگی فرسایش، بیابان زایی، اتلاف اراضی، محدودیت منابع مالی، ضعف هماهنگی بین نهادها و مشارکت ناکافی اجتماعی، اثربخشی این طرح ها در سطح ملی همچنان با وضعیت مطلوب فاصله دارد. قوانینی مانند قانون حفاظت از خاک تصویب شده اما اجرای آن ضعیف است زیرا اراده کافی در نظام حاکمیتی کشور برای تغییر مدل توسعه و رفع فشار بر منابع طبیعی وجود ندارد. به عنوان مثال می توان به استخراج بیشتر معادن و تخریب خاک توسط مافیای معدن در کشور اشاره کرد. البته عدم آگاهی کافی مردم، کمبود بودجه و گاهی تضاد منافع (مثلاً توسعه سریع ساخت و ساز یا کشاورزی سخت) نیز مانع از اجرای موثر پروژه ها می شود.

قانون حفاظت خاک در سال 1377 تصویب شد و آیین نامه آن در سال 1402 تدوین شد. از آن زمان تاکنون چه اتفاقات ملموسی در زمینه حفاظت خاک در رابطه با این موضوع رخ داده است؟

واقعیت این است که اجرای قانون حفاظت از خاک در ایران پیچیده است: برخی از زیرساخت‌ها فراهم شده است، اما «تحول اساسی» در وضعیت خاک هنوز در مقیاس وسیع رخ نداده است. آیین نامه اجرایی قانون حفاظت خاک در سال 1402 صادر شد و با ابلاغ آن، وزارت جهاد کشاورزی (در زمینه آب و خاک) مجبور به تهیه نقشه تقسیم خاک کشور، مطالعات خاک شناسی، تأسیس «بانک اطلاعات خاک» و تعیین ارزش اقتصادی خاک شد. همچنین مقرراتی در نظر گرفته شد که اگر پروژه های ساخت و ساز، معدن یا توسعه منجر به تخریب یا آلودگی خاک شود، باید هزینه «جلوگیری یا جبران خسارت خاک» را شامل شود. به عبارت دیگر، ساختار قانونی و نهادی برای «مدیریت خاک» شکل گرفته است، اما به گفته کارشناسان و منابع معتبر علمی، «هیچ مدرکی دال بر بهبود وضعیت خاک در سطح عمومی کشور وجود ندارد». نتیجه این است که قوانین و الزامات وجود دارد، اما اجرای موثر و نظارت مستمر هنوز کافی نیست.

آیا خاک تخریب شده ایران قابل احیا است؟ چه روش هایی جواب داده است؟

بله، در بسیاری از موارد، خاک تخریب شده را می توان «درمان» و «تثبیت» کرد. به ویژه با روش هایی مانند مدیریت مرتع، جلوگیری از چرای بی رویه، جنگل کاری یا درختکاری (در مناطق آسیب پذیر)، اصلاح روش های آبیاری، کنترل فرسایش (مثلاً با پوشش گیاهی یا تراس بندی و زهکشی) و رعایت اصول خاک ورزی حفاظتی. با این حال، مطالعات نشان داده است که حتی پس از 30 سال تلاش، “بهبود کامل ساختار فیزیکی خاک” در خاک هایی که تحت تنش شدید (شیب زیاد، حرکت ماشین آلات، قطع پوشش گیاهی) قرار گرفته اند، رخ نداده است. این بدان معنی است که رنسانس “ممکن” است اما “ممکن است، زمان زیادی می برد و نیازمند تعهد طولانی مدت است.”

اگر دولت فقط یک اقدام فوری برای حفاظت از خاک انجام دهد، آن چه خواهد بود؟

اگر فقط یک اقدام فوری بتوان انجام داد، این همان است نظارت دقیق و مستندسازی وضعیت خاک و اجرای دقیق قانون حفاظت از خاک تکمیل نقشه های خاک، ایجاد بانک اطلاعات خاک و نظارت مجدانه بر پروژه های عمرانی، معدنی و کشاورزی با اخذ ضمانت نامه برای جلوگیری از تخریب یا جبران خسارت، پایه و اساس تمامی اقدامات حفاظتی آینده است. بدون آگاهی دقیق از شرایط خاک و نظارت موثر، هیچ برنامه حفاظتی یا احیایی به طور کامل موفق نخواهد بود.